شبکه های اجتماعی می توانند نقش موثری در حمایت از صنایع دستی ایفا کنند
بامبوبافان لیالستان چشم به راه حمایت مسئولان
اینجا لیلستان است، روستایی از توابع شهر لاهیجان. روزگاری این روستا یکی از مهمترین مراکز تولید« بامبو بافی» بود. دهه 70 وقتی به این روستا می رفتی، بیشتر خانواده ها تولید کننده، صنایع دستی از جنس بامبو بودند.
در میدانگاهی شهر آنجا که مدفن یکی از نوادگان سلاطین کیایی است، بامبو بافان در مغازه های خود، « دَس هنر» خود را مستقیم تولید و عرضه می کردند.
اینجا لیلستان است، اما دهه 90. بیش از 6مغازه در میدانگاه لیالستان خودنمایی می کند. با مردانی در جلوی مغازه ها که بیشتر به قهوه خانه می ماند. پاتوقی برای گفتگو.
از مرد مسنی که بر روی نیمکتی جلوی مغازه اش نشسته، درباره بامبو بافی سئوال می کنم. می گوید: دیر آمدی. حالا دیگر بامبو بافی نمانده.
بامبو بافی از چین وارد لیالستان شد؛
گفته می شود، بامبو بافی همزمان با تولید چای از کشور چین وارد گیلان شد و در روستاهای لاهیجان رواج یافت. بامبو چوب نی خیزران است که بطور طبیعی در مرداب ها و مناطق مرطوب رشد می کند.
می گویند، بامبو بافی صنعتی چینی است. 50 سال پیش یک لیالستانی به نام « استاد غلامرضا نصیری» بامبو بافی را از دو خانواده چینی - که در لاهیجان ساکن بودند- یاد گرفت و به دیگران نیز آموزش داد. نصیری خود اهل ذوق و هنر بود و به سرعت هنر بامبو بافی را در لیالستان توسعه داد. با تلاش او بسیاری از لیالستانیها، نی های خیزران روییده در باغات خود را با نقش و هنر درآمیختند.
دهه ی 70 بیش از 120 نفر در لیالستان بامبو می بافتند؛
این پیشینه بامبو بافی را « مازیار نیک فر» می گوید. 39 سال دارد و 21 سال است بامبو بافی می کند. زمانی که او شروع کرد، بامبو بافی ارج و قرب زیادی داشت.
« نیک فر» درحالی که سبد نیمه کاره اش را می بافد می گوید: اگر دهه ی 70 به لیالستان می آمدید، تمام مغازه های میدانگاه و مغازه های جلوتر که حالا قهوه خانه شده، بامبو می بافتند. بیش از 120 تولید کننده بود. اما حالا 3 نفر هم به زحمت این هنر را ادامه می دهند. این هنر نیز مثل باقی صنایع دستی، خیلی مورد بی مهری قرار گرفته است.
وی می افزاید: با این حال باز هم مرکز تولید بامبو بافی لیالستان است و دلیل آن هم رشد نی های خیزران است که در باغات و مرداب های لیلستان رشد می کند.
از نیک فر درباره مراحل تهیه مواد اولیه و نوع بافت سوال می کنم. وی سبد در حال بافتش را نشان می دهد و می گوید: بعضی ها فکر می کنند، خیلی راحت است و می توانند سریع یاد بگیرند ولی اینگونه نیست، نی های بریده بامبو را باید با مهارت و با محاسبات ریاضی به دور هم بافت. اگر یک دانه را اشتباه ببافی، نقش مورد نظر درست از آب درنمی آید.
« نیک فر» تصریح می کند: اول باید بامبو مناسب این کار را تهیه کنی، هر نی ای به درد بامبو بافی نمی خورد. برخی نی ها، تنها به درد قلاب ماهیگیری می خورد. برخی بامبو ها کوتاه هستند، برخی شکننده اند و یا بندهای بامبو فاصله کمی از هم دارند و برای بافت کم می آید. خود بافنده، نی مناسب را تشخیص می هد . بامبو را با داس مخصوص بریده و از هر بند جدا می کنیم، سپس هر لوله بریده را با دستگاهی که به آن رنده می گوییم، برش های عمودی نازک داده، صاف می کنیم، تا موقع بافت زوائد آن به دست آسیب نزند سپس با سوزن مخصوص بامبو بافی، لایحه های نازک بامبو را می بافیم.
مازیار، هر از گاهی اسفنجی را در ظرف آبی که کنار دستش دارد، مرطوب کرده و به روی بامبوهای درحال بافت می مالد ، تا بریده های بامبو نرم شده، راحت تر حالت بگیرد. سبد بافته شده را به من می دهد. یک شش ضلعی در وسط و شش، 6 ضلعی دیگر به دور نقطه مرکزی نقش بسته، و دور تادور آن دایره های حلقوی، با نقوش هندسی بافته شده است.
یک بامبو باف روزانه 40 هزار تومان درآمد دارد؛
شکلات خوری، آباژور، لوستر، سبدهای نگهداری نان و بسیاری از وسایل تزیینی هنر دست مازیار است. او می تواند روزانه 8سبد تولید کند. هر بامبوی بلند و خوب دست کم 30 سبد می شود. هر چند واسطه ها، هر سبد را دانه ای 8 هزار تومان می خرند و 25 هزار تومان در فروشگاه ها می فروشند، ولی او روزی 40 تا 50 هزار تومان درآمد دارد. مازندرانی ها هنر گیلان را خریده، در چالوس و نوشهر و رامسر به مسافران می فروشند! او به دیگر جوانان جویای کار هم توصیه می کند این هنر را بیاموزند.
وی بیان می دارد: حتی اگر بامبو آماده و برش خورده را هم بخرند تنها 300 تومان به اندازه هر سبد هزینه دارد و اگرپشتکار داشته باشند، درآمد خوبی خواهند داشت، اما جوانان بیکار زیادی در لیالستان هستند که دوست ندارند این هنر را ادامه دهند.
نگرانی نیک فر اما، ورود بامبوهای چینی به بازار است که با وجود تنوع و رنگارنگ بودن، کیفیت و محکمی جنس ایرانی را ندارد و با قیمت 5000 تومانی آن مشتری پسند تر است.
موزه میراث روستایی ، فرصتی برای عرضه صنایع دستی؛
« مجید فلاح» معلمی بازنشسته است. پایان خدمت اداری اش، باهنر زادگاهش گره خورده. او که در موزه میراث روستایی گیلان، هنر خود را بافته و به مسافران عرضه می کند. از استقبال و خرید مسافرانی از زنجان، تهران، مشهد برایمان می گوید که اکثر آنها با یک بار خرید مشتریان دیگری را هم به او معرفی می کنند. 17سال است بامبو می بافد و این هنر را از همسرش آموخته .
فلاح می گوید: در ایستگاه تحقیقات کشاورزی، 6 نوع بامبو پرورش می یابد ولی بامبو مخصوص این هنر دو نوع است که در دو رنگ کرم و سیاه بوده و بیشتر در روستاهای لاهیجان رشد می کند.
ایجاد تنوع در صنایع بامبو بافی، حمایت مسئولان را می طلبد؛
فلاح در هنر بامبو بافی تنوعی ایجاد کرده و محصولات کاربردی جدیدی می سازد. اما از مسئولان میراث فرهنگی برای زنده ماندن این هنر انتظار بیشتری دارد. به گفته ی او دستگاهی از ژاپن خریداری شده تا بتواند بامبوها را برش های بلندتری داده تا بتوان محصولاتی نظیر میز و صندلی تهیه کرد. اما این دستگاه بلااستفاده مانده است.
وی در این باره می افزاید: این دستگاه بامبوها را به شکل میخ و به صورت مدور می برد و به درد کار ما نمی خورد حتما باید سطوح بامبو صاف باشد تا بتوانیم بافت بزینم. اخیرا فردی اعلام کرده، می تواند دستگاه را تغییر کاربری دهد اما میراث انتظار دارد بامبو بافان سرمایه 8 میلیونی این تغییر کاربری را تامین کنند! و این در حد توان ما نیست. ضمن اینکه میراث می تواند بازارهای جدیدی برای این هنر به ما معرفی کند. برخی نمایشگاه های صنایع دستی در دیگر شهرها برپا می شود و ما بی خبر می مانیم.
فلاح ادامه می دهد: عرضه این هنر نیز سرمایه می خواهد. خود من روزهای تعطیل با ماشین شخصی وسایلی را که تولید کرده ام از لیالستان به موزه روستایی می برم ولی این امکان برای همه نیست تا مغازه اجاره کنند وقت این را هم ندارند تا هم تولید کننده باشند و هم بازاریاب. متولین اگر حمایت کنند، جوانانی هستند که طالبان فراگیری این هنراند، بسیاری از همکارن بازنشسته من می خواهند این هنر را بیاموزند، اما سن و سال آنها دیگر اجازه نمی دهد.
وی می گوید: سرمایه گذاری هم می خواست در این منطقه کارگاه تولید خلال دندان و سیخ چوبی تاسیس کند، در این صورت بامبویی دیگر باقی نمی ماند تا ما هنرمان را ادامه دهیم.
گویا یک کارگاه بامبو بافی در لیالستان هنوز به طالبان آموزش می دهد. اما فصل کار کشاورزان فرصت نداد با خانم سعادتی مدیریت این کارگاه گفتگو کنیم.
راه اندازی توریسم صنایع دستی، راهی برای حمایت از هنرمندان؛
عباس پارسا، کارشناس ارشد مطالعات فرهنگی درباره بازار ضعیف صنایع دستی می گوید: از تولید تا مصرف، حلقه ی مفقوه ای است که می باید از یک سو ذائقه مصرف کننده یعنی تنوع طلبی را به تولید کننده یادآور شود و از دیگر سو بتواند معرفی درستی از این هنر به مصرف کننده داشته باشد. در این صورت است که می توان انتظار داشت، مردم از صنایع دستی بومی حمایت کنند.
وی می افزاید: مراکز فرهنگی و بخصوص میراث فرهنگی و صنایع دستی می تواند این نقش حلقه واسط را ایجاد نماید، به عنوان نمونه راه اندازی توریسم صنایع دستی و بردن مسافر به مرکز تولید یک هنر دستی، هم موجب رونق اقتصادی منطقه شده و هم موجب دلگرمی و ادامه کار تولید کننده می شود.
این استاد دانشگاه اظهار داشت: نسل جدید تولید کننده، تنها به عشق و علاقه به هنر نگاه نمی کند، صرفه اقتصادی برای او اولویت اول را دارد. ضمن اینکه مصرف کننده جدید هم تنها خواهان محصولات سنتی نبوده و تنوع طلب است به همین دلیل است که بازار مصرف با محصولات چینی اشباع می شود.
شبکه های اجتماعی در خدمت معرفی صنایع دستی؛
وی همچنین، عدم آشنایی تولیدکنندگان صنایع دستی با شبکه های ارتباطی جدید را نیز آسیبی دیگر دانست و افزود: استفاده از این ابرازهای ارتباطی می تواند این محصول را در سراسر ایران معرفی کند. اما می بینیم، حتی بسیاری از شهروندان لاهیجان نیز از بامبوبافی بی خبرند. به عنوان نمونه اگر کاربران شبکه های اجتماعی تصاویری از بامبوبافی را به گروه زیرمجموعه خود ارسال نمایند، به سرعت این هنر در شبکه مجازی معرفی می شود.
پارسا تاکید کرد: متاسفانه حتی در ورودی لیالستان تابلوی معرفی این هنر به عنوان خواستگاه بامبو بافی نصب نشده است. با توجه به اینکه لیالستان در جاده اصلی گیلان به مازندران است، دهیاری لیالستان می تواند تابلویی در ورودی روستا نصب کند و نشان دهد این مکان محل تولید بامبو بافی است. نصب تصاویری از هنر بامبو بافی، در ورودی روستا موجب می شود مسافران فرصت تفکر و درنتیجه ورود به یک مرکز تولید صنایع دستی را داشته و بی واسطه و ارزان این هنر را خریداری نمایند. این کم هزینه ترین کاری است که میراث فرهنگی می تواند برای حمایت بامبو بافان انجام دهد.