عزاداری های دهه ی محرم بزرگترین ، متنوعترین و پرشکوه ترین مراسم آیینی در ایران است. ناگهان کل کشور یکپارچه به جنب و جوش می افتد. اما اجرای آیین های عزاداری در هر منطقه، رنگ و بومی اقلیمی و بومی می یابد. در استان گیلان، با اینکه وسعت سرزمینی نداریم، ولی تراکم جمعیت از یک سو و تنوع قومی از تالش، و گالش و گیلک و حتی ترکهای مهاجر موجب شده آیین های عزدارای محرم و صفر رنگ و بومی متنوعی به خود بگیرد. دهه ی محرم بسیاری از گیلانیان مهاجر در دیگر استانها تلاش دارند به استان خود برگردند و در مراسم های آیینی خود شرکت نمایند. عجیب است که این سفرها در دورن خود استان هم اتفاق می افتد و اکثر مهاجران روستاها و شهرستانهای کوچک، تلاش دارند بخصوص در روز عاشورا و تاسوعا به زادگاه خود برگردند و در مراسم آیینی به سبک و شیوه کودکی و دوران بالندگی خود شرکت کنند و یاد و خاطره حضورشان در دسته جات عزاداری دوران نوجوانی خود را زنده نمایند. همین سفرهای درون و برون استانی می تواند مورد توجه متولیان میراث فرهنگی و گردشگری و همینطور متولین فرهنگی و مذهبی قرار گیرد تا با پاسداشت سنت های بومی در مراسم عزاداری حس همگرایی منطقه ای را تقویت نمایند.
مراسم تشت گذاری در تالش و آستارا
این مراسم، آیینی برگرفته از استان های آذری زبان و بخصوص اردبیل است. در آستارا و تالش این آیین اجرا می شود و بسیاری از آستارا نشین های مقیم رشت هرطور شده خود را به مراسم تشت گذاری می رسانند. این رسم تاریخی چند روزی مانده به محرم آغاز می شود و مردم (عمدتا ریش سفیدان محله) در آن روز طشت های گردی از جنس مس و یا برنج را بر دست گرفته به مسجد، تکیه و یا امامزاده شهر برده و در آن آب می ریزند. این آیین یادآور بستن آب فرات به روی امام و یارانش در کربلا برگزار می شود. عصر عاشورا مردم عزادار شمع های روشن را بدست گرفته و در تشت آب می گذارند و در پایان مراسم تشت آب را که شمع های آب شده بر آن شناور است؛ در نهر آب و یا رودخانه خالی می کنند. در پایان مراسم عزاداری تشت مسین به محل قبلی خود بازگردانده می شود تا سال بعد که دوباره مراسم تشت گذاری برگزار گردد. این تشت معمولا متولی مشخصی در هر منطقه دارد.
آیین چهل منبر و کرب زنی در لاهیجان
آیین چهل منبر در شب عاشورا در محله های قدیمی لاهیجان برپا می شود. در این مراسم خانواده هایی که در منازلشان مراسم روضه خوانی برگزار می شود، منبری را که بر آن روضه خوانده می شود، به جلوی در خانه منتقل می کنند. در نمکیار ( ظرف سفالی که برای ساییدن مواد غذایی مورد استفاده قرار می گیرد) خاک می ریزند و آن را روی منبر قرار می دهند و یک عدد شمع ، درون نمکیار روشن می کنند. در کنار این ها، یک ظرف برنج نیز روی منبر قرار می دهند.
پس از اذان مغرب افرادی که نذر و حاجتی دارند، با در دست داشتن شمع و خرما و به نیت برآورده شدن خواسته شان به سمت مسیرهایی که ممکن است در آنها منبر وجود داشته باشد، حرکت می کنند. بر سر هر منبر شمعی روشن می کنند مشتی برنج بر می دارند و یک عدد خرما به جای آن می گذارند. این کار چهل بار انجام می شود (چهل شمع بر چهل منبر روشن می شود) و بر سر هر منبر افراد در دل برآورده شدن حاجاتشان را طلب می کنند. در پایان که افراد به خانه های خود برمی گردند، برنج جمع آوری شده را در غذایشان مورد استفاده قرار می دهند به این امید که از برکات آن بهره مند شوند.
صاحب خانه نیز نمکیار را برای مراسم سال آیده کنار می گذارد و خرمای روی منبر را به نیت برآورده شدن نذرش مصرف می کند.
آیین چهل منبر با اندکی تغییر در استان لرستان برگزار می شود و زنان خرم آبادی با رویی پوشیده، به درب خانه هایی که منبر دارد رفته و شمع روشن می کنند.
آیین کرب زنی در محله شعربافان لاهیجان نیز اجرا می شود. دسته های عزاداری با زدن کرب ( دو قطعه چوب استوانه ای که به دور آن تسمه چرمی بسته شده) و خواندن شعرهای ریتمیک همزمان با بهم زدن کرب دسته ی عزاداریرا در محلات لاهیجان به حرکت در می آورند. دسته عزارادان کرب زن در شب هشتم محرم و در روز عاشورا در محله ی شعربافان شکوه خاصی دارد.
توزیع غذاهای آئینی
هر عزاداری در ماه محرم با اطعام سوگواران پایان می پذیرد. غذاهایی که توسط مردم و برای حاجت روا شدن در نذرشان پخته شده تا سوگواران پس از عزاداری بر امام، خستگی از تن به در کنند. یکی از غذاهای معروف نذری که در بیشتر نقاط کشور پخته می شود؛ خورش قیمه است.
غذاهای آیینی همانند سفره های هر روزه گیلان، بسیار متنوع است. علاوه بر قیمه، فسنجان همراه با کشمش سرخ کرده یکی از معروفترین غذاهای آیینی است. خورش آلو قیسی همراه با اندکی پلویی که با دوشاب اربه رنگین شده و به آن « سَبلَه مات» می گویند در شرق گیلان به عنوان غذای نذری توزیع می شود. مرغ پلو همراه با کوکوی بادکوبه نیز جایگاه ویژه ای در غذاهای آیینی دارد.
یکی دیگر از خیرات ها در دهه ی محرم، توزیع انواع نان های سنتی است؛ نان برنجی، بپخته لاسئه نون، نان تیمجان، نان خلفه و نان کشتا و نان لاکو، نان هایی است که در شرق و غرب گیلان پخته شده و لای نان را حلوا یا خرما گذاشته و در بین مردم توزیع می کنند. حلواهای گیلان نیز بسیار متنوع است و بر خلاف مناطق مرکزی ایران که ماده اصلی آن را آرد گندم تشکیل می دهد، حلواهایی در گیلان پخته می شود که با مخلوطی از آرد برنج و آرد گندم و یا به تنهایی پخته می شود. شیرین کننده حلوا نیز تنها شکر نیست. در غرب گیلان از دوشاب و یا عسل برای شیرین کردن حلوا استفاده می شود و به آن « حلوای دَنگی» می گویند. حلواهای متنوع دیگر به نام های حلوای ضیابری، ترک حلوا، حلوای رغائب، پَلادنه حلوا، حلوای گل محمدی و... حلواهایی است که این روزها در گیلان زیاد پخته می شود.
تهیه و تنظیم: مهری شیرمحمدی 11/7/94