نان های محلی ، از جمله میراث های معنوی هر استانی است. از زمان تولید برنج در گیلان ، پخت انواع نان با آرد برنج نیز رواج یافت؛ نان کِشتا، نان خُلفه، بِپُخته لاسئِه نُون، نان تمیجان و نان لاکو تنها نمونه ای از این نانهاست.
تولید انبوه نان های محلی در دیوشل و تالش محله
در حال حاضر دو روستای دیوشل و تالش محله در شهرستان لنگرود، نان های محلی گیلان را به صورت انبوه تولید می کنند. به گفته علی فرهودی، دهیار این روستا، بیش از 120خانوار، نان سنتی را به شیوه مدرن تولید می کنند. در بیشتر خانه های دیوشل، یک دستگاه خمیرگیر و پهن کننده و چند کوره چدنی، چندین تن نان در ماه تولید می کنند. نان ها با واسطه و در بسته بندی های پلاستیکی بدون ذکر نام مکان تولید، در فروشگاه های رشت، آستانه، لاهیجان و حتی غربی ترین شهرهای مازندران بفروش می رسد. بیشترین نان تولید در دیوشل، نان برنجی خشک معروف به «تیمجان» است.
هاجر و زهرا بازگشت، دو خواهر دیوشلی هستند که چند سالی است هنر دوره نوجوانی خود را برای تولید انبوه نان برنجی بکار بسته اند.
هاجر درباره شیوه پخت نان تمیجان، می گوید: نان تمیجان برخلاف بپخته لاسئه نون کمی قرمز است زیرا بیشتر بر روی کوره می ماند و به دلیل خشک شدن کامل، ماندگاری بیشتری دارد. نان از ابتدا کاملا خشک تولید می گردد ولی بسته به سلیقه مشتری، نان را با کمی آب نم زده و به صورت نرم می فروشند.
قیمت نان تمیجان در دیوشل که به صورت عمده به فروش می رسد، بین کیلویی 7تا 16هزار تومان بسته به خشک یا نمناک بودن، متفاوت است. نان ها با بسته بندی های متفاوت و با احتساب افزایش قیمت واسطه به صورت دانه ای در فروشگاه ها به فروش می رسد.
آسیاب آبی دیوشل و فروشندگان نان برنجی در بازراهای املش
نجمه قاسمی، 80ساله به یاد دارد زمانی را که «سَل بزرگ» دیوشل پرآب بود و نزدیک به آبشار، آسیاب آبی، پذیرای برنج هایی بود که از روستاهای اطراف برای آرد شدن به آسیاب می آمد.
نجمه، به یاد دارد، مادربزرگش و دیگر زنهای آبادی، چندروز نان تمیجان می پختند و مردان آبادی سحرگاه پیاده نانها را برای فروش به بازارهای املش می بردند. برگشت فروشندگان، شب هنگام بود.
به گفته وی زنان و کودکان روستا را برای کار در کارخانه ریسندگی به «چالوس» بردند و مهاجران دیوشلی پخت نان تمیجان را در شرقی ترین روستاهای گیلان هم رواج دادند.
اقتصاد دیوشل وابسته به تولید نان محلی
چرخ اقتصاد خانواده ام البنین رمضانی ، با تولید نان می چرخد. با متروک شدن بسیاری از باغهای چای، مهمترین درآمد دیوشلی ها تولید انبوه نان های محلی است. رمضانی، می گوید: من مشتریان زیادی دارم که نان مرا به صورت عمده خرید کرده و در استانه و رشت می فروشند.
کمی مانده به «لیله رقائب»، پزندگان دیوشلی تولید خود را افزایش داده و هر خانوار بیش از یک تن نان می پزد تا بتواند جوابگوی طالبان نان برای خیرات رد شب آرزوها باشد.
فاطمه کنانپور، 70سال سن دارد و هنوز با عروس و دخترش پای کوره می ایستد. اثر سوختگی شدید- کوره های چدنی که ساج نامیده می شود- بر پیشانی و گونه هایش به جا مانده با این حال خوشحال است که مزدش را واسطه ها نمی برند و پسرش فروشنده است.
آتینا نیکوکار، می گوید: در تمام دیوشل و تالش محله، نان خشک برنجی به نام «تمیجان» معروف است ولی چون خریداران، انواع نان را به نام برنجی می خرند، برای جلب مشتری مغازه دارهای سر گذر، به این نام تبلیغ می کنند.
تالش محله و تولید نان برنجی
علی پارسا، از تولید نان تمیجان در تالش محله و دیزبن هم خبر می دهد و توضیح می دهد که قبلا روستای تالش محله جزو دیوشل بود و تالش محله ایهای قدیمی پسوند خانوادگی دیوشلی دارند. بعدها مهاجران به تالش محله هم پخت این نان را از دیوشلی ها آموختند.
علی علیخواه از دیگر اهالی تالش محله، تولید کننده ای است که در گلسار رشت عرضه مستقیم دارد: وضعیت کشاورزی برنج و چای منطقه کفاف زندگی را نمی دهد. به همین دلیل شغل اصلی روستاهای دیوشل و تالش محله تولید نان های محلی است زنها تولید کننده هستند و مردها در امر بازریابی در تلاشند.
واحد تولیدی در روستای تمیجان
مدتی است یکی از اهالی روستای تمیجان در حوالی املش، نان تمیجان تولید می کند. رسول علیزاده، عقیده دارد خواستگاه نان خشک برنجی، تمیجان بوده و در اثر مهاجرت تمیجانی ها به دیوشل ، این منطقه روش پخت آن را فراگرفته اند.
اینکه چقدر این گفته سندیت دارد؛ نیازمند بررسی است ولی آنچه مسلم است تولید انبوه این نان حداقل از 100سال به این سو در دیوشل صورت می گرفت.
به گفته یکی از پژوهشگران شرق گیلان، نام قدیم نان تمیجان، نان لاکو بود. محمد بندری احتمال می دهد خواستگاه این نان، بنا به اسمش، تمیجان باشد. ولی از انجا که تمیجان بزرگ، به عنوان مرکز حکومت رانکوه در زمان کیاییان بازار بزرگی داشته، از دیگر روستاها این نان را برای فروش به بازار تمیجان می آوردند و از دید خریداران نان تمیجان لقب گرفته است.
پژوهشگر دیگری می گوید: از زمانی که کشت برنج در گیلان رواج یافت، تهیه نان از برنج هم بوجود آمد. با توجه به جلگه وسیع گیلان نمی توان گفت خواستگاه نانی که از برنج تولید می شود؛ بطور یقین از کدام ناحیه بوده است.
محمد تقی پور احمد جکتاجی، یادآور می شود: تمیجان ، ترکیب واژه تُوم و پسوند مکان است و توم به معنی خزانه و نشای برج است. شالیزارهای تمیجان بزرگ ( نه روستای کنونی املش) وسیع است. ولی دیوشل به لحاظ قدمت، به مراتب جدید تر است. هرچند اکنون بیشترین تولید در تالش محله و دیوشل صورت می گیرد، ولی نمی توان به طور قطع خواستگاه آن را تمیجان و یا تلش محله دانست. ضمن اینکه این نان بصورت نم زده و لوله شده در برخی روستاهای کوچصفهان هم تهیه می شد.
در فرهنگ گیل و دیلم، نان خشک برنجی، «تمیجُون» ضبط شده و محمود پاینده اذعان داشته که این نان بیشتر در تالش محله و دیوشل پخته می شود و بدین علت نامگذاری شده که به معنی« تُومی جان یعنی تو جان من ای عزیز جان من!؟ بوده و کم کم به تمیجان مشهور شده است!!»
نان برنجی شرق گیلان ثبت میراثی می شود
کارشناس ثبت سازمان میراث فرهنگی درباره ثبت نان های محلی گیلان در کشور می گوید: پرونده پیش ثبتی نان های برنجی شرق گیلان، مدتهاست به میراث فرهنگی کشور ارسال شده است ولی با توجه به تعداد زیاد پرونده ها، نان های محلی، در اولویت است.
فاطمه اسماعیل پور می افزاید: تکمیل پرونده ثبتی نان برنجی شرق گیلان همراه با نمایش پخت این نان به روش سنتی در دست تهیه است و به زودی به میراث کشور جهت بررسی نهایی ارسال می گردد. تاریخچه و خواستگاه این نان، محلهایی که در حال حاضر بیشترین تولید را دارند و روش تهیه سنتی آن و... می باید در پرونده ثبتی تکمیل شود.
تاریخ بازدید از دیوشل: شنبه 9/5/95
تاریخ بازدید از تمیجان دوشنبه7/4/95