جریده «خیرالکلام»، اول مرداد 1286 خورشیدی در رشت متولد شد. از آن زمان نشریات زیادی طلوع و غروب کردند. هر کدام از این رسانه ها، بخشی از تاریخ سیاسی ، اقتصادی و فرهنگی حاکم بر کشور و گیلان را در صفحات خود گنجانده اند. 10سال بعد از خیرالکلام، نشریه ای در فضای ملتهب گیلان متولد شد که تریبون رسمی یک جنبش انقلابی در جنگلهای گیلان بود.
«جریده جنگل» زمانی متولد شد که نه تنها کشور بلکه همسایه شمالی گیلان دستخوش تحولات بود. این جریده انعکاس صدای جنبش انقلابی جنگل به رهبری میرزا کوچک خان بود.
این نشریه طی دو سال منتشر شد. در سال اول تنها 31شماره و در سال دوم تنها 4شماره انتشار یافت. پس از دوره دوم و انشعاب فکری در نهضت، متاثر از انقلاب روسیه، عملا انتشار نشریه جنگل متوقف گردید.
صدای انقلاب جنگل در کسما منتشر می شد
بر اساس نوشته های شادوران ابراهیم فخرایی در مقدمه انتشار 31شماره نخست نشریه جنگل، «نشریه سنگی حاوی افکار و عملیات جنگلیها، که هفته ای یک بار در کسما طبع و انتشار می یافت، «جنگل» نام داشت. این روزنامه که به خط علی حبیبی و مساعی وی بوجود آمده بود... زیر نظر غلامحسین نویدی کسمائی اداره می شد و از شماره دوم به بعد حسین کسمایی، مجاهد معروف دوران مشروطیت، مدیریتش را برعهده گرفت.»
براساس یادداشت های فخرایی، « حسین کسمایی» تا شماره 13 رسما مدیر جریده جنگل بود ولی از شماره 9 به بعد این شاعر مشروطه خواه، عملا کناره گیری و اداره جریده جنگل دوباره به نویدی واگذار شد.
اما نشریه جنگل چه مطالبی را منتشر می کرد و چه اهدافی را دنبال می نمود؟
اندیشه استقلال کشور و تفکر هیات اتحاد اسلام
سردبیر ماهنامه ره آورد گیل به محتوای نشریه جنگل در دوره های مختلف اشاره نموده و می افزاید: مطالعه شماره های جریده جنگل نشان می دهد محتوای مطالب بنا به شرایط زمان و حوادثی که در طول نهضت رخ داده؛ تغییر کرده است.
هوشنگ عباسی، شکل گیری هسته اولیه نهضت را بر اساس اندیشه «هیات اتحاد اسلام» یادآور شده و می افزاید: در دوره اول انتشار، اندیشه هیات اتحاد اسلام بر فضای فکری نشریه غالب بود. یک دوره «نویدی» مدیر مسئول جریده جنگل بود و در «کسما» چاپ می شد.
این پژوهشگر درباره محتوای جریده جنگل اذعان می دارد: در مقطع اول مطالب «جنگل» بیشتر اخبار و وقایع رخ داده در شهر و همچنین اعتراضات خود مردم را منعکس می کرد و حالت تبلیغی علیه استبداد روسیه و انگلیس را داشت. مثلا در یک شماره اشاره دارد به خرابی های رشت بعد از بمباران رشت و آتش زدن عمارت های برخی توسط سربازان انگلیس و ... . یا تعمیق دهنده اهداف هیات اتحاد اسلام بود که شعارشان حفظ استقلال و تمامیت ارضی ایران و کوتاه کردن بیگانگان از منابع ایران بود.
وی با اشاره به انشعاب فکری در بدنه نهضت تصریح می کند: در مرحله بعد که نهضت تعمیق پیدا کرد و کار از دست هیات اتحاد اسلام خارج شد و گروههای فکری دیگری نظیر احسان الله خان و خالو قربان آمدند؛ ایدئولوژی فکری جنگل هم تغییر کرد و با ماهیت و محتوای جدید منتشر شد.
این پژوهشگر یادآور می شود: در دوره های مختلف و با تغییر مدیریت جریده جنگل، ایدئولوژی غالب بر محتوای نشریه هم تاثیر گذاشت. مثلا با مطالعه اساسنامه و مرامنامه جنگلی ها بر اساس تفکر هیات اتحاد اسلام ، خواسته ها عمومی تر و شعار عمده مبارزه با بیگانگان و حفظ استقلال کشور بود. ولی بعد از ورود گروههای مختلف، خواسته ها هم تغییر کرد.
یک سال و 10ماه بعد از آغاز نهضت جریده جنگل متولد شد.
یک پژوهشگر در حوزه تاریخ نهضت جنگل نیز در این باره می گوید: نشریه جنگل یک سال و 10ماه بعد از آغاز نهضت متولد شد. مهندس واهانیان می افزاید: اول شوال سال 1333قمری، مقارن با 20مرداد 1294 خورشیدی، زمانی است که میرزا کوچک خان و همراهانش رسما به جنگلهای تولم وارد شدند. اگر این تاریخ را مبنای نهضت بدانیم، اولین شماره نشریه جنگل دقیقا یک سال و ده ماه بعد از آغاز انقلاب جنگل منتشر شد.
وی ادامه می دهد: انتشار 31شماره سال اول «جنگل» دقیقا به مدت دو هفته کمتر از یک سال، به صورت نامنظم ادامه داشت و به عبارت دقیق تر، شماره اول از سال اول در تاریخ یکشنبه 19/شعبان/1335قمری مقارن با 20خرداد1296خورشیدی منتشر شد و شماره 31 از سال نخست، مقارن با 6خرداد 1297 انتشار یافت.
خبرنامه ای از وقایع روز
وی ضمن بررسی خبرهای دوره نخست جنگل می گوید: نشریه جنگل بیشتر خبرنامه بود و در شماره اول قیده شده که « ...می خواهیم اظهارات خود را از نظر افراد ملت بگذرانیم، شاید بدینوسیله افکار عمومی را متوجه ساخته با ما همناله شوند.» همچنین تحلیل نهضت ، اوضاع و شرایط روز و خواسته های نهضت را می توان از مطالب مندرج و بخصوص سرمقاله های جریده جنگل دریافت.
واهانیان می افزاید: جنگلیها در سرمقاله شماره 28، جریده به صراحت اعلام کرده اند که طرفدار استقلال ایران هستند؛ «ما قبل از هر چیز طرفدار استقلال مملک ایرانیم. ... ما بنام اتحاد اسلام قیام کردیم و با این جمعیت مقدس منتسبیم ...»
این پژوهشگر خاطر نشان می سازد: در طول انتشار دوره اول روزنامه جنگل، تحولات سیاسی زیادی در منطقه رخ داد. مهمترین آنها سقوط کابینه موقت در روسیه و افتادن قدرت به دست بلشویکها بود. این رخداد مقارن با شماره های 14 و 15 «جنگل» بود. در واقع انقلاب ، تحولات بنیادی را در نهضت ایجاد نمود.
چاپ جنگل در رشت
واهانیان تصریح می کند: دور دوم « جنگل» 4شماره طی 5ماه منتشر شد. شماره نخست دور دوم 13مرداد 1297خورشیدی و شماره چهارم در 16دی 1297خورشیدی که اولی با فاصله زمانی 15 روز و دومی به فاصله زمانی 20روز انتشار یافت.
وی همچنین با اشاره به تغییر آرم در شماره آخر از سال دوم و محل فروش آن یادآور می شود: دو شماره آخر دور دوم جنگل در شهر رشت و به احتمال قوی در یکی از چاپخانه های رشت به چاپ رسیده زیرا در انتهای صفحه آخر شماره 4 روزنامه ، محل فروش راسته علاقه بندان مغازه میرزا جعفر زنجانی اشاره شده است. در واقع شماره دوم دور دوم، آخرین شماره جنگل به صورت خطی و چاپ سنگی است که در کسما منتشر می شد.
صلحِ اتحاد اسلام و تعطیلی جنگل
این محقق اظهار می دارد: بی شک واقعه مهمی رخ داده که جنگل آزادانه در رشت چاپ و منتشر می شد، این واقعه، قرارداد صلح بین نمایندگان اتحاد اسلام از یک طرف و نمایندگان قشون انگلیس از طرف دیگر است که متن آن در شماره دوم سال دوم بطور کامل چاپ شده است. این قرار داد در واقع سندی است بر کناره گیری گروه کثیری از بزرگان هیات اتحاد اسلام از صحنه مبارزه و اولین ضربه بود برای فروپاشی اتحاد میان مبارزان جنگل. از شماره سوم دور دوم به بعد روزنامه جنگل که از همان ابتدا رخدادهای مهم داخلی و خارجی را منعکس می کرد، به یکباره از محتوای سیاسی تهی شد و به روزنامه ای خشک و خالی بدل شد چه بسا دلیل توقف همیشگی انتشار آن از شماره 4 به بعد بی خواننده بودن روزنامه باشد.
مکث؛
از زمانی که جنبش جنگل در رشت به انقلاب بدل شد، شکاف بین انقلابیون متاثر از انقلاب روسیه هم شدت یافت. همین شکاف موجب شد میرزا بعد از یک ماه از ورودش به رشت، تبعید خودخواسته اش را به جنگلهای غرب آغاز نماید. جریده ای که یک سال و ده ماه از آغاز یک جنبش در غرب گیلان طلوع کرد و مروج تفکر هیات اتحاد اسلام بود، با عمیق تر شدن شکاف فکری در میان انقلابیون، چاپش در رشت غروب کرد.
تهیه و تنظیم: مهری شیرمحمدی 13/5/95