«پل خشتی گیشه دمرده» روبه موت است. از زمانی که نو عروسی رادر رودخانه اش غرق کرد و تا زمانی که در فهرست بناهای میراثی کشور به ثبت رسید و حالا که حتس سنگفرش هایش نیز تخریب شده است.
دقیقا 13 تابستان از ثبت پل خشتی گیشه دمرده در فهرست بناهای میراثی کشور می گذرد ولی نه تنها هیچ اقدامی برای مرمت این بنا صورت نگرفته بلکه رشد و نفوذ ریشه گیاهان به داخل آجرهای قرمز، سرعت تخریب این پل دوره قاجار را سرعت بخشیده است.
با اینکه پل در 300متری جاده اصلی رشت به شهرهای شرق گیلان است؛ ولی حتی یک تابلوی معرفی اثر هم در نبش جاده دیده نمی شود تا به مسافران نوید بازدید از یک اثر میراثی را بدهد.
انگار این پل، همانند نامش نفرین شده است. و نفرینش دامن نوعروسی را گرفت که در اثر بی توجهی در تعمیر پل، به داخل رودخانه افتاد و حتی جسدش هم پیدا نشد و دامادی که در پی یافتن نوعروس دیوانه شد.
در زبان گیلکی، «گِیشه« یعنی «عروس» و «دَمَردَه» یعنی مُرده و «گیشه دمرده » یعنی عروس مرده معنا می دهد.
در روایت مردمان روستای «جیرسرا» ، در شب جشن عروسی، هنگامی که عروس را سوار بر اسب به خانه بخت می بردند، در میانه عبور از پل روستا، عروس داخل رودخانه می افتد. جسد عروس در آب ناپدید و داماد هم مجنون می شود.
هرچند در پرونده ثبتی این اثر تاریخی، روایت «گیشه دمرده» را روایتی حقیقی ضبط کرده اند؛ ولی بنظر می رسد این روایت، افسانه ای ریشه دار به اندازه جغرافیای استان گیلان طویل است، زیرا چندین رودخانه به نام گیشه دمرده در سطح استان گیلان وجود دارد که اهالی روستاهای مذکور نیز روایتی کم و بیش مشابه روایت مردم «جیرسرا» دارند؛ مبنی بر عروس غرقه در آب و داماد دیوانه.
منظومه «گیشه دَمَردَه»، یکی از مثنویهای بلند زنده یاد شیون فومنی هم هست. این شاعر فولکوریک گیلان، در پنجمین کاست از مجموعه «گیله اوخان» با صدای خودش این منظومه غم انگیز را روایت کرده است.
در روایت شیون، « گیشَه دَمَردَه» نام رودخانه ای است در سیاه سَل (سیاه اسطلخ) و « گیشه دمرده» دهکده ای است که در پنج فرسنگی شمال شرقی رشت، بین راه خمام و انزلی قرار دارد. و مردم این رودخانه را به یاد این شوربختی « گیشه دمرده » می گذارند.
روایتی مشابه ، در کتاب «فرهنگ گیل و دیلم» نیز آمده و «محمود پاینده لنگرودی»، از رودخانه ای در وسط شهر لنگرود به همین نام یادمی کند، که امروز محدوده باغ ملی است و از رودخانه اثری باقی نمانده است.
با اینکه کمی بالاتر از پل خشتی گیشه دمرده، در جیرسرا، یک پل چوبی زیباست، ولی بنظر می رسد وضعیت استحکام پل چوبی از پل خشتی که ثبت میراثی شده بهتر است!
درختان تنومند رشد کرده در حریم رودخانه و اطراف و روی پل بقدری زیاد است که نه موج شکن های پل به خوبی دیده می شود و نه خود پل قابل رویت است.
تمامی طاق های پل در انبوه زواید گیاهی ناپدید شده و جانپناه پل به کلی داخل رودخانه فروریخته است. از سنگفرش صیقلی معمول پل های خشتی رودخانه هم خبری نیست تنها در بلندی جناق وسط، آثار به جا مانده از سنگهای کف پوش پیداست.
«علی عیزاده»، دهیار «روستای جیرسرا»، قدمت این اثر تاریخی را به پیش از قاجار نسبت می دهد و روایت عروس غرق در آب را حقیقتی تاریخی می داند که از کهنسالان سینه به سینه به آنها رسیده است.
وی می افزاید: این رودخانه از شعبات سفیدرود است و در امتداد مسیر خود به «حاجی بکنده» رسیده و از سمت «خشکبیجار» به دریای خزر می ریزد و در مسیر خود در سمت لاله دشت نیز از «پل خشتی مرغانه پورد» عبور می کند.
دهیار این روستا خاطر نشان می سازد: زواید گیاهی رشد کرده در سطح بنا خیلی زیاد است. ریشه های درختان بخصوص انجیر، به قدری داخل آجرهای قرمز فرورفته که کندن آن به راحتی مقدور نیست و اگر بدون نظر کارشناسان میراث فرهنگی باشد؛ حتما آسیب بیشتری به بنا می زند.
علیزاده یادآور می شود: بعد از احداث جاده دسترسی جدید، استفاده از این پل کمتر شده و متاسفانه مسئولان محلی نیز برای مرمت این بنا اقدامی نکرده اند درصورتی که «مرغانه پورد» سال گذشته مرمت شد.
کارشناس ثبت آثار بناهای تاریخی گیلان درباره این پل می گوید: این اثر تاریخی، در 12کیلومتری شرق شهر رشت و 300 متری جاده اصلی رشت به شرق گیلان قرار گرفته و پرونده میراثی آن در خرداد ماه سال 82 به تهران ارسال شد.
فاطمه اسماعیل پور می افزاید: 14مرداد همان سال این اثر با چند بنای دیگر در شورای میراثی استانهای شمالی به ثبت ملی رسید.
وی در توضیح مشخصات این اثر یادآور می شود: پل گِیشه دَمَرده دارای یک دهانه اصلی به طول 910 سانتی متر در وسط و دو دهانه کوچک دیگر در طرفین آن می باشد که در فصول پرآبی و مواقع بروز سیلاب به کمک دهانه اصلی آمده و همچنین دارای دو موج شکن نیم دایره به قطر 100سانتی متر در دو طرف دهانه اصلی و در کنار دهانه های کوچک در ضلع جنوبی می باشد.
طول پل 26 و عرض آن 56/4 متر بوده و ارتفاع آن از بلندترین نقطه تا سطح بستر رودخانه 5/5 متر می باشد. جهت قرار گیری پل شرقی غربی و در ضلع جنوبی آن آثاری از راه پله جهت دسترسی مردم به سطح رودخانه و یا دهانه های کوچک به چشم می خورد. قطر طاق دهانه اصلی 72 سانتی متر و نوع آن جناقی می باشد.
طبق گزارش سازمان میراث فرهنگی، این پل هم اکنون نیز در مسیر یکی از راههای روستایی بوده و اهالی روستای بلسبنه نیز از روی آن تردد می کنند و نام آن یادآور حکایت تاریخی برای کسانی است که به نوعی با آن آشنایی دارند.
مهندس «علیرضا هاشمی فرد»، مسئول فنی معاونت میراث فرهنگی استان گیلان درباره این اثر تاریخی می گوید: بر اساس نظر کارشناسان قدمت یاب، این اثر متعلق به دوره قاجار است.
مهندس هاشمی فرد که در خرداد سال 1382پرونده ثبتی این اثر را برای ثبت آماده نموده، تصریح می کند: در زمان بررسی اثر برای تکمیل مدارک پرونده، زواید گیاهی پیرامون اثر زدوده شد، ولی از آن سال تاکنون، اعتباری برای مرمت پل تخصیص نیافته است.
وی تاکید می کند: اعتبار ناکافی تخصیص یافته از سوی دولت، جوابگوی تعدد و پراکندگی بناهای میراثی گیلان نیست و با اینکه پل تاریخی «مرغانه پورد» در همین شهرستان سال گذشته مرمت شد، ولی هنوز سازمان میراث فرهنگی نتوانسته است طلب پیمانکاران را پرداخت نماید.
هاشمی فرد تصریح می کند: مسئولان محلی هم می باید به میراث استان در تامین اعتبار یاری داده و اجازه ندهند، بناهایی که هویت تاریخی منطقه شان است، از بین برود.
شیون فومنی در پایان منظومه معروف خود، مردم روستا را نکوهش می کند که پل رودخانه را تعمیر نکردند و عروس نگون بخت تاوان این بی کفایتی را داد.
هرچند این افسانه ریشه های عمیقی تری دارد و به اسطوره طلب آب و فدیه دادن به الهه آناهیتا برمی گردد، ولی یک نکته در پایان روایت شیون جالب توجه است و آن اینکه مردم روستا هم مسئولیت پذیر نبوده و خواستار مرمت پل نبوده اند.
اگر اهالی روستای جیرسرا و گیشه دمرده -که روزانه از این پل خشتی به عنوان تردد بین دو سوی رودخانه استفاده می کنند- از میراث فرهنگی استان مطالبه ای برای مرمت داشتند؛ حتما عزمی برای تامین اعتبار هم صورت می گرفت.
به گفته یکی از اعضای ثبت بناهای سازمان میراث ، اگر پل هنوز مورد استفاده اهالی باشد، قطعا تقاضایی برای مرمت از شهرستان به میراث می رسید و میراث بر اساس تقاضای یاد شده، همانند پل «نیاکو» برای مرمت آن اعتبار تخصیص می داد ولی تاکنون حتی یک نامه درخواست نیز از سوی دهیاری جیرسرا و یا شهرستان بلسبنه به سازمان میراث فرهنگی نرسیده است.
رودخانه گیشه دمرده، عمیق است و پر آب. آرامش و سکونش فریبنده است. ظاهرش نشان نمی دهد عروسی را بلعیده باشد. اما این خشم فروخورده در پاییز و آغاز بارندگی ها شروع می شود پل گیشه دمرده، لابه لای درختان تنومند رشد کرده در حریم رودخانه و اطراف و روی این پل تاریخی، صدای داماد مجنون شده را بازمی تاباند همان صدای منظومه شیون فومنی را؛
اکول اوکول آب زنه مُوشته مُوشته اینگار نه اینگار کی عروس بُوکُوشتَه
بـئس بیدینم می گِیشَه پـا صدایـه روبار ولـی تـام تولا زه به رایـه
بازدید از بنا جمعه 22/5/95 و یکشنبه24/5/95
تهیه و تنظیم: مهری شیرمحمدی
23/5/95