زیبا کنار هنوز هم زیباست، هر چند شکوه گذشته را ندارد. بعد از فخرآباد، زیبا کنار لابه لای نی های حاشیه رودخانه نمایان می شود. منطقه ای که زیر نفوذ و قدرت «فخرالدوله»، نوه دختری مظفرالدین شاه بود، حالا شکوه گذشته قجری را ندارد. بندر و تجارتخانه هایش پررونق نیست.
بازار و حمام بافت سنتی رودخانه اوشمک
بخشی از بافت سنتی مجموعه بازار زیباکار -که در حریم رودخانه «اوشمک» شکل گرفته- هنوز پابرجاست و برای بازدیدکنندگان خاطره نوستالژیک ایجاد می کند. در سالهای اخیر ساخت و سازهای زیادی توسط نهاهای مختلف در زیباکنار صورت گرفته و ویلاسازی بافت سنتی آن را از بین برده است. حالا منطقه آزاد انزلی هم محدوده حضور خود را گسترش داده و با نصب تابلویی در مصب رودخانه سفیدرود، حضور بدون فنس کشی خود را تا پایان زیباکنار اعلام داشته است!
حالا بیم تخریب همان اندک بافت سنتی زیباکنار هم بیشتر شده، بخصوص وقتی باخبر شدیم بخش هایی از حمام تاریخی زیباکنار، تخریب شده است.
این حمام، نزدیک رودخانه و ضلع شمالی «کارخانه برنجکوبی» پادنگ قرار دارد. درب اصلی حمام از میانه بازار باز می شد. از وقتی حمام ها از کاربری خود خارج شدند، حمام زیباکنار نیز در کش و قوس مالکین و وارثان جدید چند پاره شده است. دو بخش آن انبار دو تن از وارثان گردیده و بخشهایی نیز به منظور ایجاد مغازه در حال تخریب است.
تخریب گنبدها و نورگیرهای حمام زیباکنار
حمام زیباکنار، دارای طاق و گنبدهای متعدد است. نورگیرهایی بالای گنبدها که آفتاب لب دریا را به زیبایی داخل بنا می تاباند. شدت تخریب به حدی است که عملا حمام نمی توان خواندش، بخش زیادی از بنا توسط مالکان فعلی تبدیل به انبار کالا شده است. از بخش مخروبه می توان داخل بنا را دید؛ خزینه اش بی آب مانده و تونش حرات هیزم ندارد، خشت های قطور مربعی شکلش فروریخته، کاشی های قدیمی زیر پله رنگ به رخسار ندارد. حوض پاشویه بی تلالو آب، لبه هایش ترک خورده، جلبک های خشکیده بر دیواره های خزینه و شیشه های حبابی بالای نورگیرهای گنبدهای سقف، شکسته و فروریخته است.
حمامی که روزگاری پذیرای ملبانان، ماهیگیران و تجاری بود که به این بندر رفت و آمد می کردند؛ حالا بی یال و کوپال به حالت اغما افتاده است.
حمامی به قدمت دوره ناصرالدین شاه
در میان مغازه های بافت سنتی و نزدیک رودخانه، چند پیرمرد در حیاط قهوه خانه ای جمع شده اند. گرمای مرداد، نه چای می طلبد و نه قهوه. تنها سایه ای درخت و گپ و گفتی از گذشته های دور.
یکی از اهالی بازار درباره این حمام می گوید: تا دهه هفتاد حمام پابرجا بود، ولی از وقتی همه خانه ها صاحب حمام شدند؛ تون این حمام نیز یخ کرد.
یکی از پیرمردها به یاد می آورد که حمام زیباکنار بعد از آنکه از رونق افتاد؛ مدتی قهوه خانه شد. ولی تجارت که رونق نداشته باشد و کشتی ها تجار که به گل بنشیند، نه حمام را به کار است و نه قهوه خانه را.
یکی دیگر از اهالی زیباکنار می گوید: قبلا این حمام کاشی کاری های سنتی زیبایی داشت ولی بعدا مالک کاشی ها را به منظور بهداشت بیشتر تعویض کرد. سردرب حمام هم یک کتیبه داشت که نشان می داد حمام سال 1292 ساخته شده است.
تا پیش از پهلوی اول، تاریخ کشور قمری محاسبه می شد پس اگر این گفته را بپذیریم، حمام زیباکنار، قبل از حضور فخر الدوله، نوه مظفرالدین شاه در این محدوده ساخته شده و به احتمال زیاد در نیمه سلطنت ناصرالدین شاه قاجار می باید ساخته شده باشد.
مشکلات حقوقی و اسنادی حمام
«حسن آمیژه خواه» یکی از مالکین فعلی است که به اتفاق دو بردار دیگر حمام را 15 سال پیش از شخصی به نام «محمودی خواه» خریداری کرده است. محمودی خواه نیز حمام را از جهاد کشاورزی گرفته بود.
وی می افزاید: حمام به شدت مخروبه شده و نیاز به مرمت اساسی دارد با این حال مالکین فعلی قصد تخریب کامل حمام را ندارند و پس از رفع مشکل سندی، تلاش دارند حمام را مرمت نموده و آن را تغییر کاربری دهند.
ولی اطلاعات محلی گویای تخریب بخشی از حمام است. به گفته بحری، دهیار زیباکنار این حمام بعد از انقلاب توسط جهاد کشاورزی مرمت و اجاره داده شده است. عرصه حمام در لیست املاک ستاد اجرایی فرمان حضرت امام قرار دارد و مالکین فعلی به دلیل مشکلات حقوقی و ثبتی تاکنون نتوانسته اند بنا را بطور کامل تخریب و مجوز نوسازی بگیرند.
پرونده پیش ثبتی حمام زیباکنار به میراث کشور ارسال می شود
اما حمامی به این قدمت، چرا تاکنون ثبت میراثی نشده و در لیست بناهای میراثی کشور قرار نگرفته است؟! خوشبختانه کش و قوس وضعیت حقوقی مالکیت این حمام، منجر به دخالت میراث فرهنگی استان شده است.
کارشناس مسئول ثبت بناهای تاریخی سازمان میراث فرهنگی گیلان، درباره حمام های تاریخی گیلان می گوید: معماران بومی گیلان روش ساخت حمام را کمتر می دانستند و بیشتر حمام های عمومی گیلان توسط غیر گیلانی ها ساخته شده است. مالک حمام معمولا شخص دیگری بود و سرقفلی آن را به گیلانی ها واگذار می کرد.
دکتر مهدی میرصالحی، می افزاید: حمام هایی که در گیلان بدین شکل باقی مانده و به آنها رسیدگی نمی شود، به این دلیل است که هم مالک اصلی و هم سرقفل دار، به رحمت خدا رفته و حمام بین چندین ورثه سرقفل دار و مالک دست به دست شده است.
وی تصریح می کند: حمام های گیلان در نوع معماری تفاوت فاحشی با حمام های استانهای خشک داشت. در گیلان ابتدا حمام مانند استانهای مرکزی گنبدی و با نورگیر ساخته می شد و سپس برای جلوگیری از نفوذ رطوبت و باران، سقف دومی با شیروانی و سفال، روی طاق های گنبدی قرار می گرفت.
میرصالحی درباره موقعیت حمام زیباکنار می گوید: به دلیل بندر بودن زیباکنار و منطقه تحت نفوذ شاهان قجار و پهلوی، حمام در آن زمان رونق خوبی داشت. ولی حمام زیباکنار هم مانند دیگر حمام های عمومی ایران، بعد از گاز کشی و تقریبا بعد از دهه 70 عملا تعطیل شد.
این مقام مسئول ضمن برشمردن ویژگی های معماری این اثر تصریح می کند: حمام قبلا کاشی کاری های سفید و آبی سنتی داشته است، ملاط آن از ساروج و آجر ساخته شده است. دارای طاق های جناقی به همراه نورگیر بالای سقف است. قبلا یک چاه آب برای تامین آب خزینه داشت و تون حمام با هیزم کار می کرد.
این مقام مسئول از پرونده پیش ثبتی این اثر تاریخی خبر داده و می افزاید: در مجموع این بنا واجد شرایط میراثی شناخته شده و اطلاعات اولیه تکمیل پرونده این بنا جمع آوری و با تکمیل عکس و دیگر مستندات موجود، پرونده به میراث فرهنگی کشور ارسال می شود. وی ابراز امیدواری می کند به زودی حمام تاریخی زیباکنار در فهرست بناهای میراثی کشور ثبت شود.
زیباکنار، جزو محدود مدیریتی منطقه آزاد انزلی است. مهدی کوچکی نژاد، مدیر گردشگری منطقه آزاد درباره این بنا می گوید: مالکین فعلی این حمام میراثی، به دنبال تخریب بنا و تغییر کاربری یک بنای میراثی هستند و با توجه به اینکه این محدوده تحت مدیریت منطقه آزاد بوده و منطقه آزاد انزلی به عنوان نماینده دولت، حاکم منطقه است، تاکنون اجازه نداده است این حمام تخریب شود.
وی می افزاید: بناهای تاریخی، هویت هر منطقه است و منطقه آزاد جلوی تخریب را گرفته است. ولی تغییر کاربری این بنا مستلزم رفع مشکلات حقوق و ثبت یک اثر میراثی است.
حمایت میراث فرهنگی کشور از احیای حمام های تاریخی
میراث فرهنگی کشور نیز اخیرا دستورالعملی به منظور حمایت از حفظ حمام های تاریخی به استانها ابلاغ نموده است.
دکتر محمد حسن طالبیان، معاون میراث فرهنگی کشور در این باره می گوید: به منظور حفظ و ادامه حیاط حمام های تاریخی، میراث برنامه های تشویقی و حمایتی دارد. اگر حمام های تاریخی عملکرد اصیل خود را تداوم دهیند؛ از آنها حمایت خواهیم کرد.
معاون میراث کشور یادآور می شود: سازمان اعتباری برای خرید حمام های تاریخی و حفظ همان کاربری ندارد ولی می تواند 50 درصد هزینه های مرمت و بهسازی را به کمک بکارگیری کارشناسان سازمان تقبل نماید.
وی تاکید می کند: برنامه حمایتی شامل حمام هایی است که کار کرد خود را با استفاده از نیاز روز دنیا همچنان داشته باشند و از فضای پیرامون آن نیز استفاده بهینه نماید.
حالا اگر حمام تاریخی زیباکنار نیز مشکلات سندی اش رفع شود و به ثبت میراثی هم برسد؛ تنها در صورتی می تواند تحت حمایت سازمان میراث فرهنگی قرار گیرد که کارکرد گذشته خود را حفظ نماید. ولی با توجه به قرار گیری این حمام در یک منطقه گردش پذیر و بافت بازار، موقعیت ممتازی در این زمینه دارد.
تهیه و تنظیم: مهری شیرمحمدی یکشنبه31/5/95
تاریخ بازدیداز بنا: پنجشنبه 28/5/95